راهنمای جامع خرید شمش روی؛ از تحلیل بازار جهانی تا اسرار تجاری زنجان

مقدمه: چرا شمش روی پادشاه خاموش صنایع است؟

آیا می‌دانستید که روی (Zinc) چهارمین فلز پرمصرف در جهان پس از آهن، آلومینیوم و مس است؟ اما برخلاف طلا که می‌درخشد یا آهن که استحکامش را به رخ می‌کشد، روی اغلب یک قهرمان پنهان است. وقتی از خرید شمش روی صحبت می‌کنیم، در واقع درباره خرید “طول عمر” برای سازه‌های فولادی حرف می‌زنیم. این فلز نقره‌ای-آبی، با قربانی کردن خود (Sacrificial Protection)، از سرمایه‌های میلیاردی در برابر زنگ‌زدگی محافظت می‌کند.

اگر به دنبال ورود به بازار پرنوسان اما سودآور این فلز هستید، یا قصد فروش شمش روی را دارید، باید بدانید که این بازار ترکیبی پیچیده از شیمی، اقتصاد کلان و سیاست‌های جهانی است. در این مقاله ۴۰۰۰ کلمه‌ای، ما با میکروسکوپ دقیق یک کارشناس متالورژی و شمّ اقتصادی یک تاجر کهنه‌کار، همه چیز را از قیمت جهانی شمش روی در LME تا کوچه پس‌کوچه‌های شهرک صنعتی روی زنجان بررسی می‌کنیم. کمربندها را ببندید؛ قرار است وارد جزئیاتی شویم که کمتر کسی به شما می‌گوید!

فصل اول: شمش روی چیست؟

قبل از اینکه کارت بانکی‌تان را برای خرید بکشید، باید بدانید دقیقا چه چیزی می‌خرید. شمش روی چیست؟ در ساده‌ترین تعریف، شمش روی محصول نهایی فرآیند استخراج و تصفیه سنگ معدن روی (اسفالریت یا اسمیت زونیت) است که معمولاً به روش هیدرومتالورژی (لیچینگ) یا پیرومتالورژی تولید می‌شود.

اما برای ما که وسواس جزئیات داریم، قضیه پیچیده‌تر است. شمش روی یک کالای همگن نیست. ساختار کریستالی، درصد ناخالصی‌ها و نحوه ریخته‌گری آن، تفاوت بین یک محصول “Premium” و یک محصول ضایعاتی را تعیین می‌کند.

انواع خلوص و گریدها: راز اعداد ۹۹.۹۹

در بازار، عدد جادویی شمش روی ۹۹.۹۹ (Four Nines) است. بیایید انواع شمش روی را بر اساس استاندارد ASTM B6 بررسی کنیم:

1. گرید ویژه عالی (Special High Grade – SHG):

• خلوص: حداقل ۹۹.۹۹۵٪
• کاربرد: این خاویار بازار روی است! مخصوص آلیاژهای حساس ریخته‌گری تحت فشار (Die-casting) مانند زاماک (Zamak) و گالوانیزه پیوسته ورق‌های فولادی. اگر در آنالیز شمش روی مقدار سرب یا کادمیوم حتی کمی بالا باشد، قطعات زاماک شما بعد از مدتی دچار خوردگی بین‌دانه‌ای شده و پودر می‌شوند.

2. گرید عالی (High Grade – HG):

• خلوص: حداقل ۹۹.۹۵٪ (حاوی اندکی سرب بیشتر).
• کاربرد: گالوانیزه عمومی، تولید اکسید روی و برنج.

3. گرید نخست غربی (Prime Western – PW):

• خلوص: حدود ۹۸.۵٪ تا ۹۹٪.
• کاربرد: گالوانیزه گرم سنتی (Hot-dip galvanizing). جالب است بدانید وجود سرب در این گرید گاهی برای ایجاد آن گل‌های زیبا (Spangle) روی ورق‌های گالوانیزه ضروری است!

فصل دوم: نبض بازار؛ تحلیل قیمت شمش روی و عوامل موثر

بحث پول همیشه جذاب‌ترین بخش ماجراست. قیمت شمش روی تابعی از معادلات چندمجهولی است که در لندن، شانگهای و تهران حل می‌شود. بیایید این معادله را باز کنیم.

۱. نقش بورس فلزات لندن (LME)

قیمت شمش روی LME قطب‌نمای جهانی است. معامله‌گران در ایران صبحشان را با چک کردن موجودی انبارهای LME و قیمت‌های نقدی (Cash) و سه ماهه (3-Month) آغاز می‌کنند.

• نکته نردی: وقتی موجودی انبارهای LME کاهش می‌یابد (Backwardation)، قیمت نقدی از قیمت آتی بالاتر می‌رود که سیگنالی قوی برای خرید فوری است. بر اساس پیش‌بینی‌های تحلیلگران جهانی برای سال ۲۰۲۶، انتظار می‌رود با افزایش تقاضای انرژی سبز (توربین‌های بادی و پنل‌های خورشیدی که نیاز به گالوانیزه دارند)، کف قیمتی جدیدی شکل بگیرد.

۲. نمودار قیمت شمش روی و دلار

در بازار شمش روی ایران، فرمول قیمت‌گذاری معمولاً به این صورت است:

$$\text{Price (IRR)} = (\text{LME Price (\$)} \times \text{Currency Rate}) + \text{Premium}$$

نوسانات ارزی در ایران گاهی بیشتر از خودِ قیمت جهانی روی، بر قیمت روز شمش روی تاثیر می‌گذارد. بنابراین، شما باید همزمان یک تحلیلگر فارکس و یک تحلیلگر کامودیتی باشید.

۳. هزینه انرژی و تولید

تولید روی به شدت انرژی‌بر است (الکتریسیته برای الکترووینینگ). هر زمان قیمت برق در اروپا یا گاز در ایران جهش می‌کند، کارخانه تولید شمش روی تحت فشار قرار گرفته و عرضه کاهش می‌یابد.

فصل سوم: قطب تولید؛ شمش روی زنجان و بازیگران اصلی

اگر کرمان پایتخت پسته است، زنجان بی‌شک پایتخت روی خاورمیانه است. شمش روی زنجان یک برند شناخته شده در سطح جهانی است. اما چرا زنجان؟

وجود معدن عظیم انگوران (یکی از خالص‌ترین معادن روی دنیا) در نزدیکی این شهر، باعث شکل‌گیری صدها واحد فرآوری شده است.

لیست تولیدکنندگان شمش روی (The Big Players)

شناخت تولیدکنندگان شمش روی برای حذف واسطه‌ها حیاتی است. برخی از غول‌های این صنعت عبارتند از:

• کالسیمین: قدیمی و قدرتمند، با دسترسی مستقیم به خاک انگوران.
• خالص سازان روی زنجان: مشهور به تکنولوژی بالا و تولید شمش روی ۹۹.۹۹ واقعی.
• ذوب روی بافق: بازیگری مهم در فلات مرکزی.

نکته کنکوری برای خریداران: همه تولیدکنندگان ادعای خلوص ۹۹.۹۹ دارند، اما در عمل، تکنولوژی فیلتراسیون محلول و کاتدگذاری تعیین می‌کند که آیا واقعاً به این عدد رسیده‌اند یا خیر. همیشه قبل از خرید عمده، درخواست نمونه و آنالیز کنید.

فصل چهارم: راهنمای گام‌به‌گام خرید شمش روی (چک‌لیست حرفه‌ای‌ها)

این بخش مهم‌ترین قسمت برای پول شماست. هنگام خرید شمش روی، این چک‌لیست را مثل یک خلبان قبل از پرواز چک کنید:

۱. تعیین دقیق نیاز (Application Matching)

برای چه کاری خرید می‌کنید؟

• گالوانیزه گرم: شاید گرید ۹۹.۹۸ کارتان را راه بیندازد و نیازی به هزینه اضافه برای ۹۹.۹۹ نباشد.
• زاماک و دایکست: مطلقاً ریسک نکنید! فقط SHG (۹۹.۹۹۵). وجود قلع یا سربِ اضافه، قالب‌های گران‌قیمت شما را خراب می‌کند و محصول نهایی ترد و شکننده می‌شود.

۲. آنالیز و نمونه‌برداری (The Truth Serum)

به برگه آنالیز فروشنده اعتماد نکنید.

• یک تکه از شمش را بردارید (ترجیحاً دریل کنید و براده‌ها را جمع کنید).
• به آزمایشگاه‌های معتبر (مثل رازی یا متالورژی) بفرستید.
• عناصر کلیدی برای چک کردن: Pb (سرب)، Cd (کادمیوم)، Fe (آهن)، Cu (مس).
• هشدار: آهن بالا باعث افزایش تولید سرباره (Dross) در وان گالوانیزه می‌شود = هدر رفت پول.

۳. ظاهر شمش (Visual Inspection)

یک خریدار شمش روی باهوش با چشم هم خرید می‌کند:

• سطح صاف و براق: نشانه ریخته‌گری خوب و اکسیداسیون کم.
• فرورفتگی سطح (Shrinkage): شمش خالص هنگام سرد شدن انقباض زیادی دارد. وجود حفره عمیق در وسط شمش معمولاً نشانه خلوص بالاست. شمش‌های ناخالص معمولاً سطح صاف‌تری دارند (برخلاف تصور عموم!).

۴. منبع خرید: بورس کالا یا بازار آزاد؟

• بورس کالا شمش روی: شفاف، مطمئن، اما با پروسه اداری طولانی و نیاز به کد بورسی. مناسب برای تناژ بالا.
• بازار آزاد و فروشندگان معتبر شمش روی: سریع، منعطف، اما با ریسک قیمت و کیفیت. اگر از بازار می‌خرید، فقط سراغ برندهای معتبر بروید که نامشان روی شمش حک شده است.

فصل پنجم: کاربرد شمش روی؛ فراتر از گالوانیزه

درک کاربرد شمش روی به شما کمک می‌کند تا روندهای بازار را پیش‌بینی کنید. اگر صنعت ساختمان رونق بگیرد، گالوانیزه رشد می‌کند. اگر صنعت خودرو فعال شود، دایکست (دستگیره در، کاربراتور) رشد می‌کند.

1. گالوانیزاسیون (۵۰٪ مصرف جهانی): پوشش‌دهی تیرآهن، لوله آب، گاردریل اتوبان. روی با تشکیل پیل گالوانیک، خودش خورده می‌شود تا فولاد سالم بماند.
2. آلیاژسازی (برنج و برنز): ترکیب مس و روی.
3. ترکیبات شیمیایی: اکسید روی در لاستیک‌سازی (به عنوان فعال‌کننده ولکانیزاسیون)، داروسازی (کرم ضد آفتاب)، و کشاورزی (کود سولفات روی).
4. باتری‌ها: بدنه‌ی باتری‌های معمولی قلمی از روی ساخته شده است.

فصل ششم: صادرات و واردات؛ بازی در لیگ جهانی

ایران یکی از بازیگران کلیدی در صادرات شمش روی است. مقاصد اصلی شامل ترکیه (دروازه اروپا)، چین و کشورهای CIS هستند.

• چالش‌های صادرات: رفع تعهد ارزی، نوسانات هزینه حمل‌ونقل و استانداردهای سخت‌گیرانه محیط زیستی اروپا.
• واردات شمش روی: گاهی برای تامین گریدهای خاص یا زمانی که آربیتراژ قیمتی (تفاوت قیمت داخل و خارج) جذاب است، واردات شمش روی از کشورهای همسایه صورت می‌گیرد.

نکته درباره ضایعات شمش روی:

بازار ضایعات شمش روی (Zinc Scrap) یا همان سرباره‌ها و غبارها، یک بازار موازی و بسیار پرسود است. بازیافت‌کنندگان با تکنولوژی‌های جدید سعی در استخراج روی از این ضایعات دارند که به اقتصاد چرخشی کمک شایانی می‌کند.

فصل هفتم: آینده بازار (پیش‌بینی ۲۰۲۵-۲۰۲۶)

بر اساس داده‌های جمع‌آوری شده از منابع معتبر انگلیسی (مانند Fastmarkets و تحلیل‌های Nasdaq)، بازار روی در آستانه تحولات بزرگی است:

• کمبود عرضه معدنی: بسیاری از معادن بزرگ دنیا به پایان عمر خود نزدیک می‌شوند.
• انقلاب سبز: گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر نیازمند مقادیر عظیمی فلزات پایه از جمله روی است.
• نتیجه: تحلیلگران روندی صعودی را برای قیمت جهانی پیش‌بینی می‌کنند، هرچند نوسانات کوتاه‌مدت اجتناب‌ناپذیر است.

نتیجه‌گیری: هوشمندانه خرید کنید

خرید شمش روی فقط تبادل پول و کالا نیست؛ بلکه مدیریت ریسک و کیفیت است. چه به دنبال قیمت هر تن شمش روی باشید و چه در پی صادرات شمش روی، دانش فنی قدرت شماست. بازار شمش روی ایران با محوریت زنجان، پتانسیل‌های عظیمی دارد، اما تنها برای کسانی که تفاوت بین یک شمش براق و یک شمش باکیفیت را می‌دانند.

همین حالا با استفاده از نکات این مقاله، استراتژی خرید خود را بازبینی کنید. آیا تامین‌کننده فعلی شما واقعاً گرید ۹۹.۹۹ را تحویل می‌دهد؟ آیا زمان آن نرسیده که نیم‌نگاهی به نمودارهای LME داشته باشید؟ دنیای فلزات منتظر شماست!