راهنمای جامع خرید روغن پایه: از شناخت فنی تا انتخاب بازار

۱. مقدمه: روغن پایه، شریان حیاتی صنعت

در دنیای روانکارها، خرید روغن پایه نه تنها یک معامله تجاری، بلکه یک تصمیم استراتژیک است که کیفیت نهایی محصول، عمر مفید دستگاه‌ها و حتی ایمنی فرآیندهای صنعتی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. روغن پایه (Base Oil) ماده‌ای است که ۷۰ تا ۹۵ درصد حجم هر روانکار مایع (روغن موتور، روغن صنعتی، گریس و …) را تشکیل می‌دهد. انتخاب یک روغن پایه مناسب، پایه‌ای مستحکم برای فرمولاسیون روانکارهایی با عملکرد بالا، مقاومت در برابر اکسیداسیون و تطبیق‌پذیری با شرایط کاری دشوار ایجاد می‌کند.

اگر شما نیز در زمره خریداران روغن پایه هستید – چه برای مصرف داخلی کارخانه، چه برای تجارت فروش روغن پایه – این راهنما تمام آنچه باید درباره انواع روغن پایه، قیمت روز روغن پایه، تأمین‌کنندگان معتبر و نکات فنی خرید بدانید، در اختیارتان قرار می‌دهد.

۲. روغن پایه چیست؟ تعریف فنی و درصد تشکیل‌دهنده

روغن پایه چیست؟ در ساده‌ترین تعریف، روغن پایه یک فرآورده پالایشگاهی است که از تقطیر و تصفیه نفت خام یا گاز طبیعی به‌دست می‌آید. این ماده به‌عنوان “حامل اصلی” در روانکارها عمل می‌کند و افزودنی‌های شیمیایی (ضد سایش، ضد اکسیداسیون، ضد کف و …) در آن حل می‌شوند تا ویژگی‌های مورد نیاز را ایجاد کنند.

از نظر حجمی، روغن پایه بین ۷۰ تا ۹۵ درصد یک روانکار معمولی را تشکیل می‌دهد. این نسبت به‌طور مستقیم بر قیمت تمام‌شده محصول نهایی تأثیر می‌گذارد؛ بنابراین قیمت روغن پایه یکی از عوامل کلیدی در محاسبه هزینه تولید روانکار است.

۲.۱ ترکیب شیمیایی و ویژگی‌های کلیدی

روغن پایه عمدتاً از هیدروکربن‌های پارافینیک، نفتنیک و آروماتیک تشکیل شده است. کیفیت آن با سه شاخص اصلی سنجیده می‌شود:

۱. شاخص ویسکوزیته (VI): نشان‌دهنده میزان تغییر ویسکوزیته با دما. هرچه VI بالاتر باشد، تغییرات کم‌تر است.
۲. نقطه اشتعال (Flash Point): کم‌ترین دمایی که بخارات روغن در مجاورت شعله مشتعل می‌شوند. ۳. نقطه ریزش (Pour Point): پایین‌ترین دمایی که روغن هنوز قابلیت جریان دارد.

برای محاسبه تقریبی ویسکوزیته در دمای کاری می‌توان از رابطه ساده زیر استفاده کرد:

۳. دسته‌بندی API: گروه‌های I تا V

انستیتو نفت آمریکا (API) روغن پایه را بر پایه میزان اشباع (Saturates)، گوگرد (Sulfur) و شاخص ویسکوزیته (VI) به پنج گروه تقسیم کرده است. این دسته‌بندی معیار جهانی برای انتخاب روغن پایه مناسب است.

منبع: بر پایه مستندات API Base Oil Classification (Asas Lubricants, Select Synthetics).

نکته: در بازار ایران، روغن پایه گروه 1 (معمولاً SN150، SN500) و روغن پایه گروه 2 (گروه II) بیشترین سهم را دارند. روغن پایه گروه 3 (سنتتیک هیدروکراک) نیز به‌تدریج در حال گسترش است.

۴. انواع رایج در بازار ایران: SN150، SN500، گروه‌های I و II

۴.۱

• ویسکوزیته در ۴۰°C: حدود ۳۰–۳۵ cSt

• منطقه کاربرد: روانکارهای سبک، روغن موتورهای قدیمی، روغن هیدرولیک

• ویژگی: نقطه ریزش نسبتاً بالا (حدود -۹°C)، مناسب برای آب‌وهوای معتدل

• قیمت هر کیلو روغن پایه SN150 معمولاً ۱۰–۱۵٪ ارزان‌تر از SN500 است.

۴.۲

• ویسکوزیته در ۴۰°C: حدود ۹۵–۱۱۰ cSt

• منطقه کاربرد: روغن موتورهای دیزلی سنگین، روغن دنده‌ای، گریس‌های غلیظ

• ویژگی: نقطه ریزش پایین‌تر (حدود -۱۲°C)، پایداری اکسیداسیون بهتر

• قیمت هر کیلو روغن پایه SN500 تحت تأثیر قیمت جهانی روغن پایه نوسان می‌کند.

۴.۳

• تولید داخل (پالایشگاه‌های ایرانی) یا واردات از خلیج فارس

• ویسکوزیته‌های متنوع (معمولاً ۴، ۶، ۱۰ cSt)

• گوگرد بسیار کم، عمر اکسیداسیون طولانی‌تر

• مناسب برای فرمولاسیون روغن موتورهای مدرن (API SN, CK-4)

۴.۴

• روغن پایه خشک: به روغن پایه‌ای گفته می‌شود که رطوبت آن (بر پایه ASTM D6304) زیر ۵۰ ppm باشد. برای سیستم‌های هیدرولیک حساس حیاتی است.

• روغن پایه نرم: اصطلاح غیراستانداردی است که گاه برای روغن پایه گروه I با ویسکوزیته پایین (مثلاً ۲–۴ cSt) به کار می‌رود.

۵. عوامل مؤثر بر قیمت روغن پایه

قیمت روغن پایه تابعی از عوامل جهانی و داخلی است. برای خرید روغن پایه هوشمند، درک این عوامل ضروری است.

۵.۱ عوامل جهانی

۱. قیمت نفت خام (برنت/ WTI): روغن پایه یک فرآورده پالایشگاهی است؛ بنابراین هرگونه تغییر در قیمت نفت خام، با تأخیر ۴–۶ هفته‌ای به بازار روغن پایه منتقل می‌شود.
۲. تقاضای منطقه‌ای: رشد اقتصادی آسیا (چین، هند) تقاضا برای روغن پایه گروه II و III را افزایش داده است. ۳. هزینه حمل‌ونقل دریایی: نرخ کرایه کشتی‌های تانکر (به‌ویژه از خلیج فارس به ایران) مستقیم بر قیمت واردات روغن پایه اثر می‌گذارد. ۴. سیاست‌های زیستمحیطی: استانداردهای سخت‌تر گوگرد (مثلاً IMO 2020) تمایل به روغن پایه گروه II و III را افزایش داده و قیمت آن‌ها را تحت فشار قرار داده است.

۵.۲ عوامل داخلی ایران

۱. نرخ ارز (دلار/ریال): از آنجا که بخش عمده روغن پایه در ایران وارداتی است، هرگونه نوسان در نرخ دلار، قیمت روز روغن پایه را به‌طور مستقیم تغییر می‌دهد.
۲. تعرفه‌های گمرکی: تعرفه واردات روغن پایه (معمولاً ۵–۱۰٪) به‌عنوان یک هزینه ثابت محسوب می‌شود. ۳. سیاست‌های داخلی پالایشگاه‌ها: تولید داخلی روغن پایه گروه I (SN150، SN500) توسط پالایشگاه‌هایی مانند تهران، شیراز، تبریز، بر قیمت داخلی اثر می‌گذارد. ۴. تقاضای فصلی: در فصول سرد، تقاضا برای روغن پایه با نقطه ریزش پایین (مثل SN500) افزایش می‌یابد.

۵.۳ نمودار قیمت روغن پایه

برای مشاهده نمودار قیمت روغن پایه (مثلاً SN500 در بازار تهران) می‌توان از پلتفرم‌هایی مانند «ایرویل مارکت» (iroilmarket.com) یا گزارش‌های ماهانه انجمن صنفی روانکاران استفاده کرد. به‌طور کلی، روند قیمت جهانی روغن پایه در پنج سال گذشته صعودی بوده است.

۶. راهنمای خرید عملی: از استعلام تا تحویل

اگر قصد خرید روغن پایه دارید، این گام‌ها را دنبال کنید:

۶.۱ تعیین نیاز فنی

• ویسکوزیته مورد نظر را بر پایه استاندارد دستگاه (مثلاً ISO VG 46 برای هیدرولیک) انتخاب کنید.

• نقطه اشتعال باید حداقل ۲۰–۳۰ درجه بالاتر از حداکثر دمای کاری سیستم باشد.

• گروه API را با توجه به الزامات افزودنی‌ها و طول عمر مورد انتظار تعیین کنید.

۶.۲ استعلام قیمت از تأمین‌کنندگان

نکته: حتماً قیمت هر کیلو روغن پایه را به‌صورت تحویل درب کارخانه (Ex-Works) و تحویل در مقصد (DAP) استعلام بگیرید.

۶.۳ درخواست نمونه (Sample) و آزمایش

• از هر تأمین‌کننده حداقل ۱ لیتر نمونه بگیرید.

• آزمایش‌های پایه (ویسکوزیته، نقطه اشتعال، نقطه ریزش، رنگ) را در آزمایشگاه معتبر انجام دهید.

• مطابقت با برگه آنالیز (COA) ارائه‌شده توسط فروشنده را بررسی کنید.

۶.۴ مذاکره و عقد قرارداد

• شرایط پرداخت (معمولاً ۳۰–۵۰٪ پیش‌پرداخت، باقی پس از تحویل)

• ضمانت کیفیت (Guarantee) و شرایط برگشت (Return Policy)

• مسئولیت حمل‌ونقل و بیمه

۶.۵ نظارت بر تحویل

• حضور نماینده فنی در زمان بارگیری/تخلیه

• کنترل شماره بچ (Batch Number) و تاریخ تولید

• نمونه‌برداری از هر مخزن و مهر و موم کردن آن برای امکان آزمایش مجدد

۷. کاربردهای روغن پایه در صنایع مختلف

۷.۱ صنعت خودرو:

• روغن پایه گروه II و III پایه اصلی روغن موتورهای مدرن (API SP، CK-4) هستند.

• ویسکوزیته‌های چندگانه (مثلاً ۵W-30) با استفاده از روغن پایه کم‌ویسکوزیته و افزودنی‌های بهبود‌دهنده شاخص ویسکوزیته (VII) تولید می‌شوند.

۷.۲ صنایع سنگین (سیمان، فولاد، معدن)

• روغن پایه صنعتی با ویسکوزیته بالا (ISO VG ۶۸۰، ۱۰۰۰) برای دنده‌های باز و سیستم‌های هیدرولیک فشار قوی

• مقاومت در برابر بارهای شدید و دمای بالا

۷.۳ صنعت نساجی

• روغن پایه با نقطه ریزش بسیار پایین (زیر -۲۰°C) برای روغن‌کاری ماشین‌آلات در سالن‌های سرد

• عدم ایجاد لکه بر روی پارچه (بر پایه روغن‌های سفید پزشکی)

۷.۴ صنایع غذایی و دارویی

• روغن پایه با درجه خلوص بالا (گروه III یا PAO) که دارای تأییدیه NSF H1 باشد.

• تماس غیرمستقیم با مواد غذایی مجاز است.

۷.۵ دریانوردی

• روغن پایه با پایه معدنی (گروه I) یا سنتتیک (گروه IV) برای روانکارهای سیلندر موتورهای دو‌زمانه کشتی

• مقاومت در برابر رطوبت و نمک

۷.۶

• اصطلاح «آلیاژی» معمولاً برای روغن پایه‌هایی به کار می‌رود که با افزودنی‌های فلزی (مولیبدن، روی، …) تقویت شده‌اند.

• این نوع بیشتر در گریس‌های پرسرعت و بارهای شدید استفاده می‌شود.

۸. آینده بازار: روندهای جهانی و تأثیر بر ایران

۸.۱ رشد تقاضا برای

• استانداردهای آلایندگی سخت‌تر (EURO 7، China 6) نیاز به روغن موتورهای با کیفیت بالاتر را افزایش داده‌اند.

• قیمت جهانی روغن پایه گروه III به‌دلیل محدودیت ظرفیت تولید، روند صعودی دارد.

۸.۲ تأثیر نفت شیل (Shale Oil) آمریکا

• نفت شیل عمدتاً سبک و شیرین است و روغن پایه گروه II و III بیشتری تولید می‌کند.

• افزایش تولید شیل، عرضه جهانی روغن پایه را افزایش داده و تا حدی از فشار قیمتی کاسته است.

۸.۳ از ایران

• ایران با دارا بودن پالایشگاه‌های مجهز به واحدهای تصفیه حلالی، می‌تواند به یکی از صادرکنندگان روغن پایه گروه I به کشورهای همسایه تبدیل شود.

• چالش اصلی، نوسانات نرخ ارز و محدودیت‌های حمل‌ونقل است.

۸.۴ حرکت به سوی اقتصاد چرخشی (Circular Economy)

• بازیافت روغن پایه از روغن‌های مستعمل (Re-Refined Base Oil) به‌سرعت در حال گسترش است.

• این محصول که گاهی روغن پایه گروه II+ نامیده می‌شود، از نظر کیفیت قابل مقایسه با روغن پایه دست‌اول است و قیمت پایین‌تری دارد.

۹. نتیجه‌گیری و توصیه‌های نهایی

خرید روغن پایه یک فرآیند چندوجهی است که دانش فنی، شناخت بازار و رابطه با تأمین‌کنندگان معتبر را می‌طلبد. برای جمع‌بندی:

۱. نیاز خود را دقیق تعریف کنید: ویسکوزیته، گروه API، نقطه ریزش و نقطه اشتعال.

۲. از چند منبع استعلام بگیرید: قیمت روز روغن پایه در بازار ایران می‌تواند بین تأمین‌کنندگان تا ۱۰٪ تفاوت داشته باشد.

۳. حتی‌الامکان نمونه آزمایش کنید: برگه آنالیز (COA) را با آزمایش مستقل مقایسه کنید.

۴. به کیفیت بیش از قیمت بنگرید: استفاده از روغن پایه نامناسب ممکن است خرابی دستگاه‌هایی به مراتب گران‌تر را در پی داشته باشد.

۵. روندهای بلندمدت را دنبال کنید: قیمت جهانی روغن پایه، تحولات استانداردهای زیست‌محیطی و فناوری‌های پالایش را رصد کنید.

اگر قصد فروش روغن پایه دارید، ارائه برگه آنالیز معتبر، خدمات پس از فروش فنی و شفافیت در قیمت‌گذاری، اعتماد مشتریان را جلب خواهد کرد.

📚 منابع و مراجع

• API Base Oil Classification – Asas Lubricants

• Select Synthetics – Base Oil Groups

• iroilmarket.com – قیمت روز روغن پایه

• گزارش‌های ماهانه انجمن صنفی روانکاران ایران

• ASTM D445 (ویسکوزیته سینماتیک)، ASTM D92 (نقطه اشتعال)